Hədiyyə vurğunluğu

Hədiyyə sadəcə bir əşya deyil, o, məna ilə dolu bir şeydir: emosiyalarla, hədiyyə verənin hədiyyəni alan insana münasibəti ilə. Hədiyyədə verənin həmin insanı necə gördüyü, onda hansı keyfiyyətləri qiymətləndirdiyi, onu necə və nə qədər sevindirmək istədiyi əks olunur.

Hədiyyə təqdim edən insan, münasibətlərdə yeni bir mərhələ açır: hədiyyə insanın xoş hisslərini oyatmaq, bununla da münasibətləri qorumaq və ya yaxşılaşdırmaq üçün nəzərdə tutulur.

1925-ci ildə fransız etnoloqu Marsel Moss “Hədiyyə haqqında esse” adlı əsərini nəşr etdirdi. O, uzun illər apardığı müşahidələrin nəticələrini orada topladı. Moss qədim cəmiyyətlərdə (məsələn, Yeni Zelandiyanın maoriləri, Şimali Amerikanın hinduları arasında) hədiyyə mübadiləsi təcrübəsini araşdırır və onu müasir insanların adətləri ilə müqayisə edirdi. Onun tədqiqatları bu gün də aktualdır.

Moss belə bir nəticəyə gəldi ki, hər bir insanın üç növ “hədiyyə borcu” var: hədiyyə vermək, onu qəbul etmək (hədiyyəni rədd etmək çox böyük hörmətsizlik sayılır) və hədiyyəyə cavab olaraq hədiyyə vermək. Yaxınlara və tanışlara edilən hədiyyələr “könüllü-məcburi mübadilə” münasibətləridir. Yəni biz bəzən hədiyyəni ürəkdən, istəklə veririk, bəzən isə sadəcə adət belə olduğu üçün.

Beləliklə, hədiyyə vermənin öz səbəbində belə gərginlik yaradan bir məqam gizlənə bilər: əgər insan istəmədiyi halda hədiyyə seçməyə, almağa və təqdim etməyə məcburdursa, o, mənfi emosiyalarını cilovlamaq üçün xeyli güc sərf edir.

Bununla belə, seçilmiş və təqdim olunmuş hədiyyə, hətta bu cür vəziyyətdə belə, insana məmnunluq gətirə bilər. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu, yerinə yetirilmiş bir işdən alınan zövq növüdür. Hədiyyə seçmək və təqdim etmək, doğrudan da, ciddi bir işdir: yaxşı hədiyyə yaradıcılıq yanaşması, başqasını anlama və ona empati göstərmə bacarığı, pul, vaxt və imkanlardan düzgün istifadə etməyi tələb edir [Wooten, 2000]. Yəni hədiyyə verərkən insan öz yaradıcılıq, empatiya və təşkilatçılıq qabiliyyətlərini həyata keçirir.

Bundan başqa, hədiyyə vermək insana səxavət, mehribanlıq və comərdlik göstərmək imkanı yaradır. Bu isə onun öz dəyərini və əhəmiyyətini hiss etməsini artırır [Mick, DeMoss, 1990; Langer, 2000].

Eyni zamanda, bütün bu psixoloji üstünlüklər insan üçün sınağa da çevrilə bilər. Uğurlu hədiyyə verildikdə lovğalıq və şöhrətpərəstlik, məcburi və ya uğursuz hədiyyə zamanı isə xəsislik, tənbəllik, ruh düşkünlüyü, əsəb və inciklik kimi hisslər oyana bilər.

Nə üçün biz hədiyyə veririk:

Psixoloqlar hədiyyənin dörd əsas mənasını fərqləndirirlər [Wolfinbarger, 1990, Mayet və Pine, 2010-dan sitatla].

1. Hədiyyə verəni simvolizə edən hədiyyələr.

Bu cür hədiyyələr verənin şəxsiyyətini, bacarıqlarını və nailiyyətlərini əks etdirir. Ən çox əl işləri, şəxsi kolleksiyadan seçilmiş əşyalar, şirkət loqolu hədiyyələr və s. bu qrupa daxildir.

2. Hədiyyə alanı simvolizə edən hədiyyələr.

Bu hədiyyələrdə verən insan qarşısındakı şəxsi nə qədər tanıdığını, onun zövq və istəklərinə necə diqqət etdiyini göstərir. Məqsəd hədiyyə alanın ehtiyac və arzularını təmin etməkdir: “Budur, səni xoşbəxt edəcək şey.”

3. Verilmə səbəbini simvolizə edən hədiyyələr.

Bunlar konkret hadisə və ya bayramla bağlı olan hədiyyələrdir. Məsələn, Yeni il oyuncaqları, bayramla bağlı simvolik əşyalar.

4. Ekspressiv (ifadəvi) hədiyyələr.

Bu hədiyyələr müəyyən duyğuları ifadə edir və ya bir mesaj ötürür. Məsələn, ehtirası simvolizə edən qırmızı güllər və ya valideynlərin uşağa səsi azaltması üçün

qulaqlıq hədiyyə etməsi.

İdeal hədiyyə bütün bu dörd mənanı özündə birləşdirməlidir:

– verənin şəxsiyyətinin ifadəsi (“mən bu hədiyyəyə öz bacarığımı qoydum”),

– hədiyyə alanın maraq və istəklərinə diqqət (“mən bilirəm ki, bu sənin üçün vacibdir”),

– bayramın və hadisənin mənası,

– həmçinin münasibət və hisslərin ifadəsi (“mən səni qiymətləndirirəm”).

Ən asan seçim adətən konkret bayrama uyğun tematik hədiyyələr olurc onlar simvolik mənada qəbul edilir və adətən mənfi emosiyaya səbəb olmur.

Amma digər üç məna çox vaxt hədiyyə verəni həyəcanlandırır.

Əgər insan hədiyyədə öz şəxsiyyətini ifadə etməyə çalışırsac məsələn, əl işi hədiyyə edirsə hədiyyənin bəyənilməməsi qorxusu daha güclü olur, nəinki sadəcə mağazadan alınmış hədiyyədə.

Hədiyyə alanın zövqünü və istəyini nəzərə almağa çalışmaq da bəzi insanlarda “yanılmaq qorxusu” yaradır. Bu səbəbdən bir çoxları sürpriz hədiyyələrdən qaçır, hədiyyəni əvvəlcədən razılaşdırmağa üstünlük verir. Amma bu halda insan bəzən özünü “kuryer xidməti” kimi hiss edir, xüsusilə də “qarşı tərəfi sevindirmək” arzusu ilə özünü yaxşı hiss etmək istəyi bir-birinə qarışırsa. Psixoloqlar isə tövsiyə edirlər ki, hədiyyə verərkən əsas məqsəd yalnız qarşı tərəfdə sevinc yaratmaq olmalıdır, yoxsa insanın öz narahatlıqları.

Ekspressiv hədiyyələrdə isə qorxu daha çox hədiyyənin necə qəbul ediləcəyindən deyil, onun nə cavab doğuracağından qaynaqlanır. Kitab və filmlərdə tez-tez rast gəlinən bir nümunə sevdiyi qadına evlilik təklifi etmək üçün üzük seçən kişinin hissləridir. O, üzüyün bəyənilib-bəyənilməməsi barədə çox düşünmür (əgər cavabdan artıq əmin deyilsə), onu daha çox narahat edən qadının ümumiyyətlə üzüyü qəbul edib-etməyəcəyi və bu simvolik hədiyyəyə necə cavab verəcəyidir. Bəzən isə üzüyün gözəlliyi sadəcə verənin təkəbbürünü əks etdirir.

Bəzən ekspressiv hədiyyələr ümumiyyətlə xoş emosiyalarla deyil, əksinə, qıcıqla hazırlanır. Məsələn, valideynlər övladlarının musiqi zövqündən narazıdırlar, qadağa qoymaq istəmirlər, amma bu, onlarda əsəbi reaksiya doğurur. Nəticədə, onlar qulaqlıq hədiyyə edərək bu qıcıqlanmanı azaltmaq istəyirlər. Amma bu, yenə də həmin narazılıq barədə düşünməyə vadar edir.

Daxili enerjini “istehlak edən” başqa bir hal da var: qarşı tərəfi “möhtəşəm şəkildə” sevindirmək, “ən ideal hədiyyəni” seçmək arzusu. Bu, bir mənada, təkəbbürün təzahürüdür: çünki “ən yaxşı hədiyyə” verən insan həm də “ən yaxşı insan” kimi görünmək, özünə qarşı ən yüksək reaksiyanı almaq istəyir.

Beləliklə, hədiyyə verməyin səbəbləri və məqsədləri çox vaxt insanı həyəcanlandıran, bəzən də mənfi hisslər yaradan bir sahəyə çevrilir, halbuki hədiyyənin əsas məqsədi sevinc və qayğı bəxş etməkdir.

Bütün deyilənlərə baxmayaraq, hədiyyə verən insanın qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri tamahkarlıq olaraq qalır. Əlbəttə, hədiyyənin bahalılığı verənin real maddi imkanları və sağlam düşüncə ilə məhdudlaşmalıdır. Amma bəzən olur ki, verənin kifayət qədər imkanı var, hədiyyə alacaq şəxsin də bu hədiyyəyə ehtiyacı mövcuddur, lakin verən insan məhz tamahkarlığa görə daha ucuz, sadə bir şey seçir.

Düzünü desək, “daxildəki qurbağa” (rusca “жаба душит”) bəzən çox güclü ola bilər. İnsan mağazaya girir, hədiyyə seçir – bax, budur, ən münasib, ən gözəl hədiyyə! Amma “qurbağa” razı deyil: “Çox bahadır, ucuzunu tap.” İnsan axtarır, tapır, amma artıq o ən yaxşı hədiyyə deyil, bir qədər zəifdir. “Qurbağa” isə yenə sakitləşmir: “Yox, bu da deyil, hədiyyənin bahalığı yox, diqqət vacibdir.” Yenə tərəddüd, yenə axtarış…

Bu daxili dialoq bəzən çox uzanır, hədiyyənin səviyyəsini getdikcə aşağı salır. “Qurbağa” saysız-hesabsız arqument gətirir, insan isə onunla razılaşır. Nəticədə hər ikisi bir kompromisə gəlir, bu kompromis də insanın tamah dərəcəsini göstərir.

“Qurbağa” yəni tamahkarlığın özü, xəsislik, acgözlük, pul sevgisi kimi günahların təzahürüdür. Bu hal yalnız hədiyyə alarkən deyil, bütöv insan həyatını bürüyür. Belə ki, hədiyyədən əvvəlki və sonrakı təəssüf eyni günahın iki tərəfidir. Əgər insan təbiətcə xəsisdirsə, başqasına, bəzən hətta özünə pul xərcləmək onun üçün əzaba çevrilir. Belə bir insan üçün, heç olmasa, bir dəfə kiməsə heç bir təəssüf hissi olmadan hədiyyə vermək artıq kiçik, amma əsl ruhi qələbədir.

Deməli, əgər insan içində bir az təəssüf hissi olsa da, yenə də hədiyyə verir və ya kimləsə bölüşürsə, bu, günaha qarşı mübarizədir. Amma bəs hədiyyə verib sonra peşman olsa, bu, mənəvi səyi dəyərsizləşdirirmi? Çoxları bu sual barədə düşünmür, halbuki belə hallar çox olur. Bu vəziyyətlərə ruhani baxışla nəzər salmaq faydalıdır.

Bəzən hədiyyə məcburi olur. Məsələn, iş yerində bütün əməkdaşlar rəisə və ya həmkarına hədiyyə üçün pul yığırlar. Bu, çox vaxt “könüllü-məcburi” hərəkətdir. Kimisi bunu adi hal kimi qəbul edir, kimisi səmimi şəkildə sevinir, kimisi isə ürək ağrısı ilə pul verir və buna başdan-ayağa heyfsilənir. Görünür, vəziyyət hamı üçün eyni olsa da, insanların reaksiyası fərqlidir, bu da tamahkarlığın əsl təzahürünü göstərir. Tamahkar insan belə bir anda mütləq özünü büruzə verəcək. Halbuki insan bu halı öz daxilindəki günaha qarşı mübarizə fürsəti kimi də dəyərləndirə bilərdi.

Amma hədiyyə məcburi olmayanda da bu günah insanı zəhərləyə bilər. Məsələn, bir insan öz istəyilə hədiyyə vermək istəyir, amma xəsislik ona imkan vermir. O, özünü bir qədər sıxır, yenə də yaxşı hədiyyə alır, təqdim edir. Hərəkət yaxşıdır, həm qarşı tərəfi sevindirir, həm də öz daxilindəki ehtirasla mübarizə aparır. Amma əsas məsələ budur: bu halı qoruyub saxlaya biləcəkmi?

Adətən, hədiyyə verildikdən sonra insan bir qədər “rahatlayır”, ruhən boşalır, bəzən özündən razı olur. Elə bu zaman şeytan fürsətdən istifadə edir və tamahkarlıq yenidən baş qaldırır və sanki əvvəlki bütün mənəvi zəhmət hədər gedir. Buna görə də, tamahla mübarizə başdan sona qədər, yarı yolda dayanmayaraq aparılmalıdır.

Tamahkar insana elə gələ bilər ki, bu günah kiçikdir, amma bu, belə deyil. Müqəddəs İqnatiy (Bryançaninov) yazır:

“Müqəddəs Yazılar pulpərəstliyi bütpərəstlik adlandırır: çünki pulpərəstlik insanın qəlbindəki məhəbbətini və ümidini Allahdan pula yönəldir, pulu onun üçün “ilah” edir, beləliklə insan üçün həqiqi Allahı məhv edir. Tamahkar insanın Allahı yoxdur. Onun Allahı onun sərvətidir.”

Tamahla mübarizə yalnız hədiyyə verməklə məhdudlaşmır, bu, həyatın bütün sahələrinə aid kompleks bir ruhani işdir. Müqəddəs Kilsə Ataları öyrədirlər ki, tamahı sədəqə və səxavətlə məğlub etmək lazımdır, yəni tamahın istədiyinin tam əksini etmək:

“Əgər səndə xəsislik hissi oyandısa, dərhal səxavətli ol” deyir müqəddəs Kronştadlı İoann.

Əlbəttə, hədiyyə sədəqə deyil. Amma günahla mübarizə onun bütün təzahürlərində aparılmalıdır və əgər hədiyyə seçərkən “qurbağa boğur”, yəni içindəki xəsislik səni sıxırsa, bu, tamahı məğlub etmək üçün verilmiş bir fürsətdir.

Tamahkarlığın əks tərəfi hədiyyə vermə məsələsində israfçılıqdır. Bəzən insanların bahalı hədiyyələr almağa real maddi imkanları yoxdur. Amma onlar kasıb görünməkdən utanır, yaxud “başqalarından geri qalmamaq” istəyirlər və nəticədə büdcələri üçün həddindən artıq böyük məbləğlər xərcləyirlər. Hətta bəzən bunun üçün borca düşməkdən belə çəkinmirlər. Bu hal xüsusilə daha varlı dostlara hədiyyə seçərkən müşahidə olunur: insan hədiyyəni öz imkanlarına görə deyil, qarşı tərəfin maddi vəziyyətinə uyğun seçir.

Nəticədə, hədiyyə verməkdən sevinc və məmnunluq hissi almaq əvəzinə, belə bir insan xərclədiyinə görə əziyyət çəkir. Bəzən bu iztirab uzun müddət davam edir, çünki sərf edilən vəsaiti geri bərpa etmək asan olmur.

Xüsusilə, çoxsaylı qohumlar arasında ard-arda ad günləri və digər hadisələr olduqda, israfçılığa meylli insan dərin maliyyə böhranına düşə bilər. Əgər insan arzularını imkanları ilə ölçməyi bacarmır və “kifayət qədər səxavətli görünməməkdən” qorxursa, belə davranış ailəsi üçün ciddi maddi problemlər yarada bilər. Onun daxilində isə müxtəlif günahlar toqquşur – təkəbbür, şöhrətpərəstlik, israfçılıq, bəzən də tamahkarlıq. Sadəcə bu günahlar arasında ən güclüsü hansıdırsa, digərlərini sıxışdırır. Əksər hallarda şöhrətpərəstlik (təkəbbür) üstün gəlir, və insan “təsir bağışlamaq” istəyindən dolayı artıq sağlam düşüncəni də itirir.

Mitropolit Antoniy Surijskinin sözləri ilə desək:

“Şöhrətpərəst insan başqalarının onun haqqında nə düşünəcəyindən qorxan insandır; o, onların razılığını istənilən qiymətə almağa hazırdır – hətta öz ləyaqətini, hətta Allah qarşısında şərəfini itirmək bahasına belə olsa. O, tərifi özünün ən nəcib tərəflərində deyil, əksinə, ən kiçik və dəyərsiz şeylərdə axtarır, yalnız başqalarının bəyənməsini qazanmaq üçün. Daha da pisi budur ki, o, bu razılığı çox vaxt içində hörmət etmədiyi insanlardan almağa çalışır. Onların dəyərləri ucuzdur, amma o, yenə də onların fikrinə əsir olur. Beləcə, şöhrətpərəst insan kiçilir, alçalır və özünə hörmətini itirir. Həm də özünü Allahın mühakiməsindən uzaqlaşdırır, çünki Allahın mühakiməsi insandan ucalıq və sarsılmazlıq tələb edir, insanın özünü dünyəvi rəy qarşısında satmamasını istəyir. Bu şöhrətpərəstlik sınağı hər birimizi hər an təhdid edir; o, həm yaxşı, həm pis əməllərimizə sirayət edə bilər”.

Belə insan, içindəki bu günah oyananda özünü idarə etməkdə çətinlik çəkir. O, demək olar ki, hər addımında diqqət və tərif qazanmaq istədiyindən, hədiyyə ilə də mütləq “təsir bağışlamağa” çalışır. Əgər hədiyyəsi bəyənilməzsə, bu, onun üçün dərin inciklik və qürur yarası olur. Yaralanmış qürur çox təhlükəlidir, belə insan bir anda dostdan düşmənə çevrilə bilər.

Şöhrətpərəstliyin əksi təvazökarlıqdır, yəni, insanın özünü düzgün və real görməsi. Təvazökar insan öz günahlarını tanıdığı üçün başqalarından üstün sayılmaz. O, başqalarına səxavətli görünmək üçün son pullarını xərcləməz, insanların tərifini qazanmağa çalışmaz. Hədiyyə verərkən onun məqsədi sadədir: qarşısındakı insanı sevindirmək, ona sevinc və xeyir bəxş etmək. Amma şöhrətpərəst insan üçün hədiyyə bir vasitədir: özünü göstərmək, diqqət qazanmaq, özünü təriflətmək. Onun üçün hədiyyə alanın reaksiyasından çox, hədiyyəni kimin verdiyinə göstərilən diqqət vacibdir.

Hədiyyə hazırlamaq və təqdim etmək insanın ruhi hazırlığının və fədakarlıq qabiliyyətinin sınağıdır. Biz hədiyyə ilə hörmət, sevgi və qayğı ifadə etməyə çalışarkən, əslində, öz daxili vəziyyətimiz üzərində işləyirik. Bu yolda bizi bir çox günahlar və sınaqlar gözləyir.

Amma insan öz düşüncələrinə və hisslərinə diqqətlə yanaşarsa, içində yaranan bu tamah və israf fikirlərini vaxtında dərk edib kəsərsə, hədiyyə onun üçün yalnız sosial bir jest deyil, həm də ruhi saflıq və səmimiyyətin təzahürü olacaq.